logo_top.png
Pierwotna lokacja Torunia
29.06.2017
grafika

Pierwotna lokacja Torunia - osadnictwo średniowieczne na równinie zalewowej Wisły zachodniej części prawobrzeżnego Toruni

Projekt ma na celu odkrycie i udokumentowanie metodami nieinwazyjnymi pierwszej lokalizacji Torunia oraz średniowiecznego osadnictwa prawobrzeżnego rejonu przeprawy przez Wisłę, która udokumentowana jest na tym terenie znaleziskami datowanymi od ponad 2000 lat. Stworzona zostanie interdyscyplinarna rekonstrukcja środowiska i zasiedlenia obszaru poprzez połączenie uzyskanych wiadomości historycznych, geograficznych i archeologicznych wspartych archiwalnymi i współczesnymi zdjęciami lotniczymi oraz badaniami geomagnetycznymi wybranego stanowiska. Prezentacja wyników i odkryć będzie miała efekt popularyzatorski, jeśli chodzi o stosowanie metod interdyscyplinarnych w połączeniu z badaniami nieinwazyjnymi w archeologii.

Program badań oparty zostanie na najnowszych osiągnięciach metodyki archeologii nieinwazyjnej, a zastosowane metody interdyscyplinarne będą komplementarne i poskutkują najpełniejszym obrazem terenu i jego stanu zachowania. W wyniku tego opracowane wyniki stanowić będą materiał przydatny dla służb konserwatorskich, który będzie mógł podjąć dalsze kroki odnośnie zabiegów mających na celu ochronę stanowisk archeologicznych będących istotnym elementem dziedzictwa kulturowego regionu kujawsko-pomorskiego. Ponadto, efektem projektu będą wizualizacje i animacje (wykonane wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi multimedialnych), które w atrakcyjny i przystępny sposób przedstawią wyniki prowadzonych prac archeologicznych; zaprezentowane zostaną w Centrum Edukacji Młodzieży im. Ks. Jerzego Popiełuszki w Górsku w postaci wystawy i prelekcji. Ukażą one nie tylko lokalnemu społeczeństwu, ale też innym odwiedzającym Centrum fragment przeszłości tego terenu o ciekawej historii, nadal wymagającej prowadzenia badań, zasługującego na ochronę. Na wystawie, w publikacjach i prelekcjach popularnonaukowych i multimedialnych szczególną wagę przywiążemy do podkreślenia zagrożeń ze strony nieodpowiedzialnych poszukiwaczy skarbów i ogromnej roli środowiska lokalnego w ochronie dziedzictwa kulturowego. Uświadamianie społeczności lokalnych w zakresie ochrony dziedzictwa archeologicznego może skutkować wypracowywaniem odpowiednich postaw społecznych oraz budowania i utrwalania świadomości miejsca, wartości kulturowych i tożsamości.

 

Ogólna koncepcja oraz przewidywane jakościowe rezultaty realizacji zadania

Przedmiotem  badań jest mikroregion położony na zachód od Torunia, cechujący się interesującym i bogatym zasobem obiektów archeologicznych i dawnego osadnictwa ze względu na bliskość Wisły. Punktem centralnym będzie próba dokładnego określenia pierwszej lokacji Torunia. Toruń uzyskał prawa miejskie w 1233 r. w miejscu współcześnie określanym jako Stary Toruń, położonym w rejonie ówczesnej przeprawy przez Wisłę. Z powodu ciągłych powodzi miasto w krótkim czasie zostało translokowane na wysoki brzeg (obecna lokalizacja) w okolicę przewozu przez rzekę. Tak informują źródła pisane, a badania archeologiczne w ramach AZP oraz sondażowe z lat 80. XX w. potwierdziły na kilku stanowiskach występowanie materiału zabytkowego z XIII w.

Rozwój miasta i postęp technologicznosprzętowy w zakresie rolnictwa powoduje nieodwracalne zmiany w stanie zachowania zabytków ruchomych i nieruchomych w rejonie Torunia, zatem istnieje pilna potrzeba przebadania tego obszaru przy zastosowaniu nowoczesnych narzędzi badawczych, dostępnych obecnie nie tylko w archeologii. Pozwoli to dokonać szerokopłaszczyznowego rozpoznania i weryfikacji zasobów archeologicznych tego terenu, ale przede wszystkim będzie próbą odkrycia wciąż nieznanej, pierwszej lokacji Torunia, bardzo ważnej z punktu widzenia historii i archeologii Polski. Krajobrazowe podejście do badań, na które pozwalają nowoczesne techniki teledetekcyjne i geofizyczne umożliwią także odnajdywanie stanowisk z innych okresów wraz z ich zapleczem i szerszym kontekstem przestrzennokulturowym. Przeprowadzone zostanie szczegółowe rozpoznanie i charakterystyka środowiska fizycznogeograficznego badanego terenu, który nie były jak dotąd przedmiotem szczegółowych analiz środowiskowych opartych na metodach geoinformacyjnych. Na podstawie pozyskanych danych geofizycznych oraz zdjęć lotniczych, a także danych z badań historycznych, geograficznych i archeologicznych zaprezentowana zostanie próba rekonstrukcji osadnictwa rejonu przeprawy.

Zintegrowane, wielometodowe badania nieinwazyjne wydają się obecnie najlepszą możliwą propozycją prowadzenia projektów badawczych w dziedzinie dokumentowania i ochrony dziedzictwa narodowego. Pomimo ograniczeń w rozróżnianiu grup taksonomicznych czy chronologii odkrywanych obiektów, pozwalają scharakteryzować i oszacować zabytki na dużym obszarze w stosunkowo krótkim czasie. Integracja tych danych z istniejącymi już danymi AZP pozwolą stworzyć nowe koncepcje ochrony i zagospodarowania zasobów archeologicznych mikroregionu terasy zalewowej od Górska do Torunia.

 

Zdjęcie lotnicze badanych terenów

Efektem projektu będą

- opracowania naukowe: dokumentacja, opracowania map i planów umożliwiające władzom konserwatorskim podejmowanie decyzji odnośnie dalszych zabiegów mających na celu ochronę rejonu tak istotnego dla początków Torunia, a także historii i kultury regionu

- przedstawienie wyników i odkryć w literaturze naukowej oraz podczas konferencji naukowych wszystkich dziedzin nauki, włączonych do programu, pozwoli na promowanie działań interdyscyplinarnych oraz metod niedestrukcyjnych podczas badań, ale również przy planowaniu ochrony dziedzictwa kulturowego

- działania popularnonaukowe: 1. przedstawienie wyników w postaci wystawy planszowej w Centrum Edukacji Młodzieży im. ks. Jerzego Popiełuszki w Górsku skierowanej do odwiedzających Centrum, pochodzących z całej Polski (efekt: ogólnopolski, informacyjny o ochronie zabytków, badaniach interdyscyplinarnych i nowoczesnych metodach stosowanych podczas badań archeologicznych); 2. prezentacja wyników badań w postaci odczytów w celu popularyzacji wiedzy historycznej wśród mieszkańców regionu

 

Elementy składowe zadania

W celu osiągnięcia wyznaczonych celów zastosowane zostaną różnorodne metody badań:

 Kwerendy:

1. archeologiczna: zebranie informacji o stanowiskach archeologicznych z badań powierzchniowych i AZP, wykopaliskowych oraz o znaleziskach luźnych do obszaru od Górska do Torunia, włącznie z terenami miejskimi dostępnymi do penetracji

2. historyczna: zebranie źródeł do osadnictwa z okresu średniowiecza i początków czasów nowożytnych rejonu przeprawy oraz wszelkich informacji o reliktach pierwotnej lokalizacji Torunia (osada i kościół w Starym Toruniu)

3. geograficzno-historyczna: pozyskanie danych źródłowych (literaturowych i kartograficznych) – topograficznych, geologicznych, glebowych, hydrologicznych, historycznych i archeologicznych (geoinformacja historyczna); jednym z kluczowych źródeł danych będą historyczne materiały kartograficzne służące m.in. próbie rekonstrukcji zasięgu przestrzennego Wisły w okresie średniowiecza

4. archiwalna: dokumentacji fotograficznej rejonu i jej fotointerpretacja.

 

Badania powierzchniowe na obszarach 3942 (25%) i 4042 (20%) z rejestracją/weryfikacją stanowisk z okresu średniowiecza i początki czasów nowożytnych w rejonie na wschód od Górska do zachodniej części Torunia. Prospekcja lotnicza oparta o zdjęcia ukośne i prawie prostopadłe o charakterze prospekcyjnym i dokumentacyjnym. Zdjęcia wykonane zostaną za pomocą tradycyjnej fotografii z użyciem samolotu i uzupełnione przez prospekcję przy pomocy zdalnie sterowanego dronu wielowirnikowego. Dobór metody uzależniony będzie od warunków pogodowych, topografii terenu i dostępności. Misje lotnicze zostaną dopasowane do lokalnych uwarunkowań terenowych i etapu wegetacji roślinności. Wybrane zdjęcia zostaną zrektyfikowane w oparciu o charakterystyczne punkty terenowe przy pomocy modułu georeferencji programu QGIS, tak by mogły stanowić pełnowartościowe źródło kartograficzne dla analizy archeologicznej. Zdjęcia zostaną wykonane dla wszystkich stanowisk ujętych w programie. Planowane jest wykonanie dwóch sesji fotograficznych, w odmiennym okresie wegetacji roślin. Badania fizycznogeograficzne oparte będą przede wszystkim na pozyskanych danych źródłowych (literaturowych i kartograficznych): topograficznych, geologicznych, glebowych, hydrologicznych, historycznych i archeologicznych (geoinformacja historyczna).

Wszystkie pozyskane dane będą transformowane do postaci cyfrowej, integrowane, wizualizowane i analizowane na platformie GIS (Systemy Informacji Geograficznej). Szczegółowe analizy przestrzenne GIS pomiędzy obiektami archeologicznymi i ich otoczeniem pozwalają m.in. na określenie relacji chronologicznych z innymi formami antropogenicznymi lub naturalnymi.

W celu identyfikacji geoprzestrzennej obiektów archeologicznych planowane jest wykorzystanie m.in. cyfrowych modeli wysokościowych (NMW), w tym obrazów lotniczego skanowania laserowego (ALS), które wraz z odpowiednimi metodami ich wizualizacji i analizy (np. analiza lokalnych deniwelacji terenu) pozwalają na rozpoznanie obiektów, które w minimalnym stopniu czytelne są w rzeźbie terenu. W tym aspekcie do identyfikacja obiektów archeologicznych mogą zostać wykorzystane również zdjęcia wykonane w optymalnym okresie wegetacji z wielowirnikowca.

 

Badania obejmować będą również prace geologiczne (ręczne sondy geologiczne) oraz laboratoryjne badania sedymentologiczne i chronostratygraficzne (datowania próbek osadów) dla rekonstrukcji cech przeszłego środowiska naturalnego na i w otoczeniu rozpoznanych stanowisk archeologicznych:

- Badania geomagnetyczne pozwolą na najszybsze i zarazem dokładne rozpoznanie

szerokopłaszczyznowe. Na podstawie anomalii różnego typu możliwe będzie określenie zasięgów stanowisk archeologicznych, a nawet wydzielenie poszczególnych obiektów. W efekcie rozpoznania uchwycone zostaną zasięg i charakter osadnictwa, co pozwoli podjąć służbom konserwatorskim odpowiednie decyzje odnośnie ochrony tego obszaru.

- Ortofotomapa, zrektyfikowane zdjęcie lotnicze o właściwościach mapy, stworzy podkład do prezentacji wyników badań magnetycznych, elektrooporowych, wykopaliskowych, czy planigrafii rozrzutu materiału zabytkowego na powierzchni.

- Ortofotomapa zmienia zupełnie plastykę prezentowanego krajobrazu, oraz podnosi percepcję i ułatwia analizowanie i interpretację wszystkich pozyskanych danych.

- Baza danych Systemu Informacji Przestrzennej (GIS) podstawowa metoda dokumentacji i systematyzacji pozyskiwanych danych interdyscyplinarnych, nie tylko w archeologii, ale w wielu innych dziedzinach. Informacje w GIS pozwolą na najwierniejsze odtwarzanie i rekonstruowanie krajobrazu archeologicznego stanowiska. Stworzona baza danych pozwoli korzystać z nich w przyszłości, a wyniki kolejnych badań zawsze będą przypisane do jednego układu współrzędnych geodezyjnych.

W efekcie planowanych działań przewidywane jest uzyskanie następujących wyników

Konserwatorskie:

1. prospekcja lotnicza umożliwi weryfikację dotychczasowych odkryć, uzyskania dodatkowych informacji, zależnie od warunków pogodowych; 2. wszystkie pozyskane dane będą transformowane do postaci cyfrowej, integrowane, wizualizowane i analizowane na platformie GIS (Systemy Informacji Geograficznej); 3. w celu identyfikacji geoprzestrzennej obiektów archeologicznych wykorzystane zostaną m.in. cyfrowe modele wysokościowe (NMW), w tym obrazy lotnicze skanowania laserowego (ALS), które wraz z odpowiednimi metodami ich wizualizacji i analizy (np. analiza lokalnych deniwelacji terenu) pozwalają na rozpoznanie obiektów, które w minimalnym stopniu czytelne są w rzeźbie terenu; 4. prospekcja geofizyczna – przedstawienie rozmieszczenia obiektów, dokładne rozpoznanie wybranego stanowiska metodą magnetyczną; 5. wykonanie ortofotomapy stanowiska, celem wykorzystania jako podkładu przy dalszych analizach i interpretacji anomalii geofizycznych, oceny zmian topograficznych związanych ze zmianami koryta rzeki, a także jako uzupełnienie map topograficznych; 6. wykonanie dokumentacji geodezyjnej, celem geolokalizacji wszystkich pomiarów i ortofotomap; 7. stworzenie cyfrowej bazy danych systemu informacji przestrzennej, która pozwoli służbom konserwatorskim na dalsze podejmowanie decyzji związanych z ochroną zarejestrowanych stanowisk.

Naukowe:

1. rozpoznanie stanowisk archeologicznych z okresu średniowiecza i początków czasów nowożytnych w rejonie przeprawy na prawym brzegu rzeki, zewidencjonowanie rozpoznawalnych struktur osadniczych i określenie zasięgu; weryfikacji terenowej poddane zostaną wyniki prospekcji lotniczej archiwalnej i współczesnej oraz dane historyczne, głównie kartograficzne; 2. Zastosowanie metod geoinformacyjnych stworzy szczegółową charakterystykę środowiska fizycznogeograficznego badanego terenu polegającą na kompleksowej analizie terenu oraz położenia rozpoznanych obiektów z uwzględnieniem stanu środowiska przyrodniczego w okresie ich funkcjonowania oraz jego późniejszych przekształceń, przede wszystkim jako efektu procesów antropogenicznych; 3. Stworzenie interdyscyplinarnej rekonstrukcji środowiska i zasiedlenia obszaru poprzez połączenie uzyskanych wiadomości historycznych, geograficznych i archeologicznych wspartych zdjęciami lotniczymi terenu.

Edukacyjne i społeczne:

1. przygotowanie popularnonaukowych materiałów i zaprezentowanie ich w Centrum Edukacji Młodzieży im. Ks. Jerzego Popiełuszki w Górsku (wystawa, seria odczytów); 2. prezentacja wyników w wersji popularnonaukowej w mediach regionalnych stanie się również elementem wiedzy historycznej dla społeczności lokalnej pozwalającym na włączenie znalezisk do ścieżek edukacyjnych, promocji gmin.

 2017 rok

Kwerendy:

- archeologiczna: zebranie informacji o stanowiskach archeologicznych z badań powierzchniowych i AZP, wykopaliskowych oraz o znaleziskach luźnych do rejonu od Górska do Torunia, włącznie z terenami miejskimi dostępnymi do penetracji;

- historyczna: zebranie wszelkich źródeł do osadnictwa z okresu średniowiecza i początków czasów nowożytnych rejonu przeprawy oraz wszelkich informacji o reliktach pierwotnej lokalizacji Torunia (osada i kościół w Starym Toruniu);

- geograficzno-historyczna: pozyskanie danych źródłowych (literaturowych i kartograficznych) – topograficznych, geologicznych, glebowych, hydrologicznych, historycznych i archeologicznych (geoinformacja historyczna); jednym z kluczowych źródłem danych będą historyczne źródła kartograficzne służące m.in. próbie rekonstrukcji zasięgu przestrzennego Wisły w okresie średniowiecza;

- archiwalna: dokumentacji fotograficznej rejonu i jej fotointerpretacja. Lotnicza dokumentacja fotograficzna terenu analiza fotointerpretacyjna, w celu określenie obszaru badań, ustalenia koncentracji obiektów archeologicznych, wyznaczenia konkretnych miejsc do przeprowadzenia dalszych badań.

- badania powierzchniowe na obszarach 3942 (25%) i 4042 (20%) z rejestracją/weryfikacją stanowisk z okresu średniowiecza i początki czasów nowożytnych w rejonie na wschód od Górska do zachodniej części Torunia.

- rozpoznanie fizycznogeograficzne terenu objętego archeologicznymi badaniami powierzchniowymi, w tym badania geologiczne (ręczne sondy geologiczne) oraz laboratoryjne badania sedymentologiczne i chronostratygraficzne (datowania próbek osadów) dla rekonstrukcji cech przeszłego środowiska naturalnego na i w otoczeniu rozpoznanych stanowisk archeologicznych. Opracowanie materiałów z wstępnym wytypowanie obszarów do ściślejszej penetracji.

 

Zdjęcie lotnicze badanych terenów

2018 rok

- uzupełniające badania powierzchniowe wytypowanych rejonów na obszarach 3942 (25 %) i 4042 (15 %).

- nieinwazyjne badania geomagnetyczne wybranych rejonów/stanowisk.

- lotnicza dokumentacja fotograficzna terenu.

- badania geomorfologiczne wraz z badaniami laboratoryjnymi.

- syntetyczne opracowanie materiałów.

 

Informacje na temat osoby odpowiedzialnej za koordynację i całościowy kształt zadania oraz głównych wykonawców

 

MGR ROMUALDA UZIEMBŁO

prowadząca program, Muzeum Okręgowe w Toruniu, Dział Archeologii, starszy kustosz, od 2004 r. kierownik działu.

 

Partnerzy programu, którzy zgłosili akces udziału:

 

- Prof. dr hab. Krzysztof Mikulski, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Wydział Historii i Archiwistyki, Zakład Historii Gospodarczej; Historyk, prezes Polskiego Towarzystwa Historycznego 2003 – 2012, wiceprezes 2012; członek Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, członek Towarzystwa Naukowego w Toruniu, członek Towarzystwa Miłośników Toruniu.

 

- Dr hab. Paweł Molewski, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Wydział Nauk o Ziemi, Katedra Geomorfologii i Paleogeografii Czwartorzędu, Pracownia Sedymentologii i Paleoekologii; Geograf, specjalizuje się w geomorfologii i geologii glacjalnej, geologii i paleogeografii czwartorzędu, sedymentologii osadów czwartorzędowych, GIS w geomorfologii i geologii geoarcheologii.

 

- Mgr Piotr Wroniecki (Prodidi) Archeolog specjalizujący się w archeologii nieinwazyjnej z naciskiem na metody teledetekcyjne i geofizyczne. Członek International Society of Archaeological Prospection (ISAP) i Aerial Archaeology Research Group (AARG).

 

- Mgr Wiesław Stępień Archeolog, specjalizuje się w dokumentacji obrazowej w ochronie dziedzictwa kulturowego. Od ponad 30 lat zajmuje się archeologią lotniczą, jeden z pionierów tej dyscypliny w Polsce. Dokumentuje i fotointerpretuje obrazy z powietrza dotyczące archeologii i ochrony zabytków. Współpracuje z wieloma placówkami naukowymi. Jest członkiem Polskiego Narodowego Komitetu ICOMOS, International Society of Archaeological Prospection (ISAP) oraz Aerial Archaeology Research Group

 

Projekt finansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu "Ochrona Dziedzictwa Archeologicznego".



Opracowanie redakcyjne: Hubert Smolarek

Wyślij link mailem
PDF
DRUKUJ
POWRÓT
WYPOWIEDZ
SIĘ